W niewielkiej łemkowskiej wsi Skwirtne, niedaleko granicy ze Słowacją, stoi jedna z ciekawszych drewnianych cerkwi Beskidu Niskiego. Świątynia pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana pochodzi z 1837 roku i reprezentuje charakterystyczny typ architektury zachodniołemkowskiej. Całość pokryta gontem, z trzema kopułami zwieńczonymi różnymi krzyżami, prezentuje harmonijną sylwetkę wpisującą się w górski krajobraz.
Dziś budowla pełni funkcję kościoła filialnego rzymskokatolickiej parafii w Uściu Gorlickim, ale zachowała swój pierwotny charakter i większość oryginalnego wyposażenia.
- unikalna architektura zachodniołemkowska
- piękne polichromie z 1900 roku
- zachowane oryginalne wyposażenie
- malownicze otoczenie gór
- wpisana na listę zabytków
Historia cerkwi w Skwirtnem
Świątynia powstała w 1837 roku jako cerkiew greckokatolicka dla lokalnej społeczności łemkowskiej. Przez ponad sto lat służyła wiernym obrządku wschodniego, przechodząc gruntowny remont około 1900 roku, kiedy wykonano wnętrza polichromię.
Przełomowym momentem był rok 1947, gdy w ramach akcji „Wisła” przesiedlono ludność łemkowską z Beskidu Niskiego. Cerkiew przejął wówczas Kościół rzymskokatolicki. Kolejne remonty przeprowadzono w latach 1964-65 oraz 1991-92, dzięki czemu obiekt zachował się w dobrym stanie. W 1991 roku wpisano go na listę zabytków, a później włączono do małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej.
Przez cztery lata, w okresie 1977-1981, sama wieś Skwirtne nosiła urzędową nazwę Skwierzyn. Potem przywrócono jej oryginalną, łemkowską nazwę.
Architektura drewnianej świątyni
Cerkiew zbudowano w konstrukcji zrębowej, całkowicie z drewna. Zarówno ściany, jak i dachy pokryto gontem, co nadaje jej charakterystyczny, ciemny wygląd kontrastujący z otaczającą zielenią.
Budowla ma typowy trójdzielny układ: prezbiterium zamknięte prostą ścianą, szerszą nawę oraz babiniec (przedsionek). Od strony północnej do prezbiterium przylega zakrystia. Nad babińcem wznosi się wieża o konstrukcji słupowej z pochyłymi ścianami i nadwieszoną izbicą, zwieńczona baniastym hełmem. Wokół wieży biegnie zachata – rodzaj podcienia.
Charakterystyczne są dachy namiotowe nad prezbiterium i nawą, zwieńczone pozornymi wielobocznymi latarniami. Każda z trzech kopuł wieńczy inny krzyż – ten detal świadczy o dbałości budowniczych o urozmaicenie bryły. Całość otacza drewniane ogrodzenie z prostą bramką.
Co zobaczysz we wnętrzu
Wnętrze zdobi bogata polichromia ornamentalno-figuralna z około 1900 roku. Na ścianach malowidła imitują marmurowe kolumny, tworząc iluzję bardziej monumentalnej przestrzeni. Na stropie nawy przedstawiono Trójcę Świętą, a na stropie babińca Opiekę Bogurodzicy.
Prezbiterium oddziela od nawy współczesna przegroda o charakterze ikonostasu. W jej dolnej części umieszczono cztery ikony namiestne z początku XX wieku, ułożone w tradycyjnym schemacie. Powyżej, na ścianie, wiszą współczesne obrazy apostołów oraz duży wizerunek Chrystusa i Boga Ojca.
Starsze ikony z dawnego ikonostasu – Matka Boża z Dzieciątkiem i Chrystus Pantokrator, pochodzące z początku XIX wieku – zawisły po bokach na ścianach nawy. W prezbiterium znajduje się ołtarz główny z połowy XIX wieku z baldachimem i tabernakulum. W przedsionku można zobaczyć dwustronnie malowany krzyż procesyjny, również z początku XIX stulecia.
Stropy we wnętrzu mają charakterystyczne ukośne odcinki tworzące pozorne sklepienia kopulaste w prezbiterium i nawie. W babińcu strop pozostał płaski, ale obiega go nadwieszany chór muzyczny z ażurową balustradą, który wychodzi także do nawy.
Skwirtne – wieś u podnóża Beskidu Niskiego
Skwirtne to niewielka miejscowość w gminie Uście Gorlickie, w powiecie gorlickim. Według spisu z 2021 roku mieszka tu około 103 osoby. Wieś położona jest w malowniczym terenie, blisko granicy ze Słowacją, otoczona pagórkami Beskidu Niskiego.
Przez Skwirtne przebiega zielony szlak turystyczny im. Wincentego Pola, prowadzący z Wysowej przez Kozie Żebro (847 m n.p.m.) na Magurę Małastowską. To dobry punkt na mapie dla miłośników pieszych wędrówek po Beskidzie Niskim.
Dla kogo ta atrakcja
Cerkiew w Skwirtnem zainteresuje przede wszystkim miłośników drewnianej architektury sakralnej i historii Łemkowszczyzny. Warto tu zajrzeć, jeśli podróżujesz szlakiem drewnianych cerkwi Beskidu Niskiego – w okolicy znajduje się kilka podobnych obiektów, co pozwala stworzyć ciekawą trasę tematyczną.
Miejsce spodoba się również fotografom – otoczenie cerkwi, szczególnie w miękkim porannym lub wieczornym świetle, daje świetne kadry. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z krótkim spacerem po okolicy, choć samo zwiedzanie świątyni zajmie maksymalnie 20-30 minut.
Nie jest to atrakcja typu „must see” dla każdego turysty, ale jeśli interesujesz się architekturą ludową, sztuką cerkiewną lub po prostu szukasz spokojnych, autentycznych miejsc z dala od tłumów – Skwirtne nie zawiedzie.
Informacje praktyczne – dojazd, zwiedzanie, ceny
Lokalizacja: Skwirtne 18, 38-315 Uście Gorlickie. Cerkiew znajduje się w centrum niewielkiej wsi, przy głównej drodze.
Dojazd: Najwygodniej samochodem. Z Gorlic jedzie się przez Uście Gorlickie w kierunku Wysowej – Skwirtne leży przy drodze wojewódzkiej. Z Nowego Sącza to około 50 km, z Gorlic około 20 km. Parking można znaleźć przy drodze w pobliżu cerkwi.
Godziny otwarcia: Cerkiew funkcjonuje jako kościół filialny parafii w Uściu Gorlickim, więc dostępność bywa ograniczona. Najlepiej przyjechać w niedzielę podczas lub tuż po mszy, albo wcześniej skontaktować się z parafią w Uściu Gorlickim, by umówić się na zwiedzanie. Z zewnątrz można oglądać obiekt o każdej porze.
Bilety: Wstęp do świątyni jest bezpłatny, choć mile widziana jest dobrowolna darowizna na utrzymanie zabytku.
Czas zwiedzania: 20-30 minut wystarczy na spokojne obejrzenie wnętrza i okolicy. Jeśli planujesz fotografowanie lub spacer po wsi, zarezerwuj godzinę.
W okolicy: Warto połączyć wizytę z innymi drewnianymi cerkwiami na Szlaku Architektury Drewnianej – najbliższe znajdują się w Uściu Gorlickim (cerkiew św. Paraskewi) oraz w sąsiednich wioskach. Dla aktywnych – szlak im. Wincentego Pola prowadzi przez Skwirtne i oferuje piękne widoki na Beskid Niski.