W małej wiosce Owczary, ukrytej w beskidzkich pagórkach niedaleko Gorlic, stoi drewniana cerkiew z 1653 roku – jedna z najstarszych łemkowskich świątyń w tej części Karpat. To nie jest przypadkowy zabytek przy drodze, tylko obiekt wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, z zachowanym osiemnastowiecznym ikonostasem i historią sięgającą czasów, gdy wieś nosiła jeszcze nazwę Rychwałd.
Warto tu zajrzeć przede wszystkim ze względu na wnętrze – barokowy ikonostas o czerwonym tle z pozłacanymi ornamentami robi wrażenie nawet na tych, którzy na co dzień nie interesują się sztuką sakralną. Cerkiew działa do dziś, służy zarówno grekokatolikom, jak i rzymskim katolikom z pobliskiej Sękowej, więc to nie jest martwy zabytek, tylko żywe miejsce kultu.
- Najstarsza łemkowska cerkiew w regionie
- Unikalny barokowy ikonostas
- Żywe miejsce kultu
- Wspaniała architektura drewniana
- Ciekawa historia i tradycje
Historia cerkwi w Owczarach – od grząskiego gruntu do listy UNESCO
Obecna świątynia to już druga budowla w tym miejscu. Pierwsza cerkiew stała tu prawdopodobnie od około 1420 roku, ale uległa zniszczeniu przez grząski grunt – problem, który w górskich terenach nie jest rzadkością. W 1653 roku Łemkowie, lokalni górale wyznający wschodnią tradycję chrześcijańską, wznieśli nową cerkiew z drewna modrzewiowego. Data ta została wykuta na nadprożu nad drzwiami w przedsionku, więc nie ma wątpliwości co do jej wieku.
Budowla przeszła przez lata kilka przebudów. W 1701 roku całkowicie przebudowano prezbiterium. W 1783 dobudowano drewnianą wieżę – pracowali przy niej majstrowie o charakterystycznych dla tego regionu nazwiskach: Dimitr Dekowekin i Teodor Rusinka. Ostatnia większa zmiana miała miejsce w 1870 roku, kiedy poszerzono przedsionek, żeby osiągnął równą szerokość z nawą.
Po II wojnie światowej przyszły trudne czasy. W 1947 roku komunistyczne władze deportowały Łemków na zachodnie ziemie Polski, dawniej niemieckie. Dopiero po dekadach część z nich wróciła w rodzinne strony. Wtedy też zmieniono nazwę wsi z Rychwałd (od niemieckiego Reich Wald – bogaty las) na Owczary. W 2013 roku cerkiew trafiła na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO wraz z innymi drewnianymi cerkwiami w Polsce i na Ukrainie – jedno z nielicznych takich wyróżnień dla obiektów sakralnych w Małopolsce.
Architektura drewnianej świątyni – co wyróżnia łemkowskie budownictwo
Cerkiew ma typową dla łemkowskiego budownictwa trójdzielną strukturę: od zachodu babiniec (ganek dla kobiet) z przedsionkiem i wieżą, pośrodku nawa dla wiernych, od wschodu prezbiterium zarezerwowane dla duchownych. Świątynia jest zorientowana, czyli prezbiterium zwrócone na wschód – zgodnie ze starą tradycją, bo właśnie stamtąd ma przyjść Zbawiciel na końcu czasów.
Nawa to najstarsza część budowli, pochodząca z XVII wieku. Prezbiterium i nawa mają po przebudowach równą szerokość. Całość pokryta jest gontowym dachem, a nad trzema częściami wznoszą się hełmy z pseudolatarniami zwieńczone krzyżami. Kopuły pokryto blachą miedzianą, co nadaje całości charakterystyczny wygląd.
Ciekawy detal: pierwotnie okna znajdowały się tylko w południowej ścianie cerkwi. Część północną utożsamiano bowiem z siłami diabelskimi, więc nie przewidywano tam otworów. Dziś po stronie północnej są zaledwie dwa niewielkie prostokątne okna – jedno w nawie, drugie maleńkie w prezbiterium. Od południa światło wpada przez cztery znacznie większe okna. Od wschodu znajduje się jeszcze jedno okno w ścianie prezbiterium.
Cerkiew otacza mur z kamienia łamanego, a od strony zachodniej stoi murowana dzwonnica, która pełni jednocześnie funkcję bramy wejściowej. To typowe rozwiązanie dla tego typu świątyń.
Ikonostas z XVIII wieku – najcenniejszy element wnętrza
Wchodząc do środka, od razu rzuca się w oczy ikonostas zajmujący całą szerokość nawy. Ma siedem metrów szerokości i pięć i pół metra wysokości. Składa się z 38 ikon ułożonych w czterech poziomych rzędach, co jest charakterystyczne dla cerkwi greckokatolickich w Beskidzie Niskim.
Ikonostas powstał w latach 1712-1756. Dolną część wraz z tzw. ikonami carskimi wykonał Ioan Medycki, który namalował również wizerunki na Carskich Wrotach i ikony Wielkich Świąt. Górne rzędy ikon pochodzą z 1756 roku i są dziełem nieznanego malarza. Całość ma czerwone tło z licznymi, bogato złoconymi ornamentami w formie gron winnych z liśćmi i pędami. W ikonach dominują czerwienie, błękity i złoto.
Niektóre ikony z pierwotnego wyposażenia cerkwi, pochodzące z XV wieku, znajdują się obecnie w muzeach – w Muzeum-Zamku w Łańcucie, Muzeum Narodowym w Krakowie, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku i Muzeum Narodowym we Lwowie.
Po prawej stronie Carskich Wrót znajduje się ikona patronalna przedstawiająca Pokrow Bogurodzicy – święto, któremu poświęcona jest cerkiew. Słowo „pokrow” oznacza opiekuńczy welon. Na ikonie w górnej części, w niebie, widać postać Matki Bożej otoczonej złotymi promieniami, w niebieskim płaszczu.
Pozostałe elementy wyposażenia cerkwi
Oprócz ikonostasu w nawie stoją dwa barokowe ołtarze boczne. Po stronie północnej znajduje się ołtarz z ikoną Matki Boskiej z Dzieciątkiem z XIX wieku, po południowej – z dużą ikoną św. Mikołaja z początku XVIII wieku. Wnętrze pokrywa polichromia z 1938 roku.
W latach osiemdziesiątych XVII wieku proboszczem w Owczarach był Stefan Rychwałski, który wyposażył cerkiew między innymi w drukowane księgi liturgiczne. Obecnie znajdują się one w zbiorach Muzeum Historycznego w Sanoku.
Dla kogo to miejsce i ile czasu poświęcić na wizytę
Cerkiew zainteresuje przede wszystkim miłośników drewnianej architektury sakralnej i sztuki cerkiewnej. Ikonostas to rzeczywiście pozycja obowiązkowa dla tych, którzy chcą zobaczyć dobrze zachowane przykłady barokowego malarstwa cerkiewnego. Obiekt spodoba się też osobom szukającym spokojnych, autentycznych miejsc z dala od turystycznych tłumów.
Nie jest to atrakcja dla małych dzieci – w środku panuje cisza i atmosfera skupienia. Rodziny z nastolatkami zainteresowanymi historią czy sztuką znajdą tu natomiast sporo do zobaczenia. Warto połączyć wizytę z innymi cerkwiami na Szlaku Architektury Drewnianej Małopolski – w okolicy znajdują się podobne obiekty w Kwiatonach, Brunarach Wyżnych czy słynnej Powroźniku.
Na samą cerkiew wystarczy 30-40 minut, ale jeśli ktoś chce spokojnie obejrzeć każdą ikonę i poczytać opisy, może zostać dłużej. Miejsce ma w sobie coś z medytacyjnego spokoju – warto po prostu usiąść na chwilę w ławce i posłuchać ciszy.
Informacje praktyczne – godziny otwarcia, ceny, dojazd
Cerkiew jest czynną świątynią, więc dostępność bywa różna w zależności od nabożeństw i wydarzeń religijnych. Najlepiej wcześniej sprawdzić godziny otwarcia lub umówić się na zwiedzanie, kontaktując się z parafią greckokatolicką w Owczarach lub parafią rzymskokatolicką w Sękowej. Wstęp jest bezpłatny, choć warto zostawić ofiarę na utrzymanie zabytku.
Dojazd: Owczary leżą w gminie Sękowa, około 15 km na południe od Gorlic. Z Gorlic najlepiej jechać drogą w stronę Sękowej, a następnie skręcić w kierunku Owczar – droga jest dobrze oznakowana. Parking znajduje się przy cerkwi. Dla osób podróżujących komunikacją publiczną opcje są ograniczone – najłatwiej dojechać do Sękowej, a stamtąd około 3 km pieszo lub lokalnym autobusem, jeśli akurat kursuje.
Ceny: Wstęp do cerkwi jest bezpłatny. Można zostawić dobrowolną ofiarę w skarbonce.
Godziny otwarcia: Cerkiew jest dostępna w godzinach nabożeństw oraz po wcześniejszym uzgodnieniu. Najlepiej zadzwonić do parafii przed wizytą, żeby upewnić się, że będzie otwarta.
Cerkiew znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej Województwa Małopolskiego – szlaku turystycznym łączącym najcenniejsze drewniane zabytki regionu. Warto połączyć wizytę w Owczarach z innymi obiektami na trasie.
W okolicy można też zobaczyć inne ciekawe miejsca – Sękowa ma własną drewnianą cerkiew, a niedaleko znajduje się Wysowa-Zdrój ze skanseniem łemkowskim. Dla osób planujących dłuższy pobyt w regionie Owczary stanowią dobry punkt na jednodniowej trasie po beskidzkich cerkwiach.