W centrum niewielkiego Szymbarku, kilka kilometrów od Gorlic, rozciąga się na dwóch hektarach muzeum na wolnym powietrzu, które przenosi w świat dawnej wsi pogórzańskiej. Skansen Wsi Pogórzańskiej im. prof. Romana Reinfussa to miejsce, gdzie można zobaczyć jak żyli mieszkańcy Pogórza Gorlickiego na przełomie XIX i XX wieku – nie w formie rekonstrukcji, ale w autentycznych chatach, stodołach i warsztatach przeniesionych z okolicznych wiosek.
To nie jest typowy skansen z odtworzoną ulicówką czy zabudową folwarczną. Ze względu na ograniczoną przestrzeń w centrum wsi zdecydowano się na zabudowę parkową – poszczególne obiekty stoją osobno, otoczone zielenią. Dzięki temu można spokojnie przyjrzeć się każdemu budynkowi z osobna.
- autentyczne budynki z XVI-XX wieku
- warsztaty rzemieślnicze w akcji
- piękne otoczenie parkowe
- unikalne eksponaty codziennego użytku
- historia Pogórzan w pigułce
Autentyczne budynki z XVI-XX wieku
Na terenie skansenu stoi szesnaście zabytkowych obiektów. Najstarszy z nich to stodoła plebańska z Zagórzan, która pochodzi z końca XVIII wieku. Wszystkie budynki są oryginalne – przeniesiono je z różnych miejscowości powiatu gorlickiego i odtworzono w pierwotnej formie.
Chałupy wyposażone są w dawne meble, naczynia i narzędzia. W środku panuje półmrok charakterystyczny dla dawnych chat, gdzie okna były małe, a ściany pokrywała sadza z paleniska. Szczególnie ciekawie prezentuje się chałupa dymna z Siar – kompletna zagroda jednobudynkowa, którą zamieszkiwał do lat 70. XX wieku tkacz utrzymujący się z wyrobu płótna i chodników. To przykład najuboższego gospodarstwa, gdzie pod jednym dachem mieściło się wszystko – izba mieszkalna, sień i pomieszczenie dla zwierząt.
Zupełnie inaczej wygląda chałupa z Moszczenicy, reprezentująca gospodarstwo średnio zamożne. Większa przestrzeń, lepsze wyposażenie, więcej sprzętów – widać różnice w statusie materialnym mieszkańców.
Nie każdy wie, że prof. Roman Reinfuss, którego imię nosi skansen, był wybitnym etnografem i pionierem badań nad kulturą ludową Pogórzan. To właśnie on konsultował program merytoryczny wszystkich ekspozycji podczas tworzenia muzeum w latach 70. XX wieku.
Warsztaty rzemieślnicze i życie codzienne dawnej wsi
Oprócz chat mieszkalnych w skansenie można zobaczyć budynki gospodarcze i warsztaty usługowe. Kuźnia, olejarnia, piec garncarski, pracownia stolarska – wszystko wyposażone w dawne narzędzia i urządzenia. To nie są puste budynki, ale kompletne warsztaty pokazujące jak wyglądała praca wiejskich rzemieślników.
Ekspozycja odzwierciedla typowe zajęcia Pogórzan – kowalstwo, tkactwo, garncarstwo, olejarstwo, bednarstwo, stolarstwo, kołodziejstwo, koszykarstwo. W niektórych obiektach odbywają się warsztaty, podczas których można zobaczyć dawne techniki w praktyce.
Uwagę zwracają też dwa wiatraki z początku XX wieku, przeniesione z Krygu i Ropy. Stoją na otwartej przestrzeni i są jednymi z najbardziej charakterystycznych obiektów skansenu. Obok nich można zobaczyć stare ule, studnię oraz dworek z Gorlic zwany „drogomistrzówką”.
Renesansowy kasztel i historia majątków ziemskich
Skansen usytuowany jest na terenie dawnego majątku Zamek, a w jego sąsiedztwie stoją murowane obiekty dworskie. Renesansowy kasztel z XVI wieku, oficyna dworska z XVIII wieku i drewniany dworek mieszczański tworzą ciekawy kontrast z ubogimi chatami chłopskimi.
W dworku z Gorlic uruchomiono wystawę stałą „W kręgu tradycji dworkowej”, która pokazuje historię szymbarskich majątków ziemskich. To dobry punkt odniesienia – można porównać jak żyli właściciele ziemscy i jak wyglądało życie chłopów na tej samej ziemi.
Dla kogo to miejsce?
Skansen sprawdzi się przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią i kulturą ludową. Rodziny z dziećmi też znajdą tu coś dla siebie – na terenie jest nieszablonowy plac zabaw, a same zabytkowe chaty budzą ciekawość młodszych zwiedzających. Dzieci mogą zobaczyć jak wyglądało życie bez prądu, telewizji i internetu.
Muzeum organizuje też warsztaty plastyczne, garncarstwa i gry terenowe. Warto sprawdzić kalendarz wydarzeń – odbywają się tu cykliczne imprezy jak Pogórzańskie Targowisko Staroci czy warsztaty kulinarne związane z tradycjami regionu.
W skansenie można zwiedzać z bezpłatną aplikacją mobilną, która w formie przewodnika oprowadza przez najciekawsze miejsca. To wygodne rozwiązanie dla osób zwiedzających indywidualnie.
Praktyczne informacje – godziny otwarcia i ceny biletów
Skansen ma różne godziny otwarcia w zależności od pory roku:
- Maj – wrzesień: wtorek-piątek 9:00-16:00, sobota-niedziela 10:00-17:00
- Październik i kwiecień: wtorek-piątek 9:00-15:00
- Listopad – marzec: wtorek-piątek 9:00-15:00, sobota 9:00-15:00, niedziela zamknięte
Ostatni zwiedzający są wpuszczani godzinę przed zamknięciem. Muzeum jest nieczynne w niektóre święta – Wielką Sobotę, Wielkanoc, Boże Ciało oraz 1.01., 6.01., 15.08., 1.11., 11.11., 24.12., 25.12., 26.12.
Ceny biletów:
- Bilet normalny: 16 zł
- Bilet ulgowy: 10 zł (uczniowie, studenci, seniorzy, osoby z niepełnosprawnościami)
- Karta Dużej Rodziny: 5 zł
- Opłata za przewodnika: 60 zł (dla grupy)
- Dzień wolnego wstępu: wtorek
Grupy zorganizowane mogą umówić się na oprowadzanie z przewodnikiem dzwoniąc pod numer 18 351 10 18 lub pisząc na adres [email protected]. Kontakt dostępny od poniedziałku do piątku w godzinach 8:30-15:00.
Jak dojechać i ile czasu zarezerwować
Skansen znajduje się w centrum Szymbarku przy drodze krajowej nr 28 Grybów-Gorlice. Z Nowego Sącza to około 30 km, z Gorlic niecałe 10 km. Można dojechać autobusem – przystanek „Szymbark-szkoła” znajduje się w odległości krótkiego spaceru od wejścia do muzeum.
Na zwiedzanie warto zarezerwować około 1,5-2 godzin. Jeśli ktoś chce spokojnie obejrzeć wszystkie obiekty, poczytać opisy i odpocząć na ławkach, może zostać dłużej. Teren jest nierówny, drogi nieutwardzone, progi w chatach wysokie – warto mieć wygodne obuwie.
Ze względu na specyfikę zabytkowych budynków skansen nie jest w pełni dostosowany dla osób z niepełnosprawnością ruchową, choć osobom niepełnosprawnym wraz z opiekunem przysługuje bilet ulgowy.
Skansen działa od 1987 roku, ale prace nad jego utworzeniem rozpoczęły się już w 1962 roku z inicjatywy Jerzego Tura, wojewódzkiego konserwatora zabytków. Pierwsze obiekty – chałupę dymną z Siar, chałupę z Gródka, stodołę z Zagórzan, olejarnię i wiatrak – odtworzono w latach 1974-1975.
Szymbark to dobry punkt wypadowy do zwiedzania okolic – w pobliżu znajduje się cmentarz wojenny z I wojny światowej, a cały region Pogórza Gorlickiego obfituje w szlaki turystyczne i zabytki. Skansen można połączyć z wizytą w głównej siedzibie Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach, którego jest oddziałem.