Gorlice i okolica to miejsce, gdzie historia światowego przemysłu naftowego zapisała swoje najważniejsze karty. „Pejzaż nad Ropą – Małopolski przemysł naftowy” to projekt, który sprawia, że ta historia staje się widoczna na ulicach miasta – w postaci wielkoformatowych fotografii archiwalnych i makiet szybów naftowych. To nie muzeum w klasycznym rozumieniu, ale spacer po mieście, który pozwala zobaczyć, jak wyglądało to miejsce w czasach naftowej gorączki.
Projekt realizowany od 2017 roku przez Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów oznakował miejsca, gdzie kiedyś działały największe zakłady wydobycia i przerobu ropy. Zamiast tradycyjnych tablic informacyjnych dostajemy coś znacznie ciekawszego – archiwalne zdjęcia pokazujące las szybów pokrywających wzgórza nad Gorlicami, rafinerie, kiwony i ludzi przy pracy. Do fotografii dołączono makiety szybów naftowych w skali 1:2, które dają wyobrażenie o rzeczywistych rozmiarach tych konstrukcji.
- wielkoformatowe archiwalne fotografie
- makiety szybów w skali 1:2
- miejsca historycznych zakładów naftowych
- interaktywne dokumenty i przekroje geologiczne
- unikalna lekcja o Ignacym Łukasiewiczu
Gorlice – kolebka przemysłu naftowego nad rzeką Ropą
Dolina rzeki Ropy była znana z obfitych źródeł ropy naftowej od niepamiętnych czasów. Sama nazwa rzeki i okolicznych miejscowości – Ropa, Ropica, Ropki – to dowód na to, jak ważny był tu czarny płyn. Miejscowi używali go do smarowania osi wozów, konserwowania drewna, niektórzy szukali w nim właściwości leczniczych.
Wszystko zmieniło się w połowie XIX wieku, gdy w Gorlicach zamieszkał i pracował Ignacy Łukasiewicz – wynalazca lampy naftowej. W latach 1853-1858 rozwijał tutaj swoje pomysły, a po otwarciu pierwszej kopalni w Bóbrace w 1854 roku, cała okolica pokryła się szybami wiertniczymi. Archiwalne zdjęcia pokazują, jak wyglądały wtedy wzgórza nad miastem – gęsto ustawione szyby przypominały raczej Teksas niż polskie Podkarpacie.
Na jednym z archiwalnych zdjęć przy kopalni Magdalena w Gorlicach widać setki szybów naftowych pokrywających całe wzgórze. Trudno uwierzyć, że to Polska sprzed osiemdziesięciu lat, a nie amerykańskie pola naftowe.
Co zobaczysz podczas zwiedzania
Instalacje rozmieszczono w kilku miejscach Gorlic i okolicy – w Gorlicach, Bieczu, Libuszy i Lipinkach. Każda lokalizacja została wybrana nieprzypadkowo – to miejsca, gdzie rzeczywiście działały zakłady przemysłu naftowego. Na fasadach budynków lub jako wolnostojące konstrukcje umieszczono wielkoformatowe fotografie z Narodowego Archiwum Cyfrowego i muzeów przemysłu naftowego.
Obok fotografii stoją makiety szybów naftowych z okresu międzywojnia. Wykonane w skali 1:2 pokazują, jak wyglądały te charakterystyczne konstrukcje – drewniane wieże z kołem pasowym, które napędzało pompy wydobywcze. Niektóre instalacje uzupełniają także oryginalne dokumenty i przekroje geologiczne szybów kopalnianych.
Częścią projektu miały być również uwspółcześnione formy przestrzenne nawiązujące do tradycyjnego kiwona, ustawione na rondach dróg wojewódzkich. Kiwon to charakterystyczne urządzenie do wydobywania ropy – drewniana huśtawka balansowa, która pompowała ropę z głębi ziemi.
Trasa spaceru po naftowych śladach Gorlic
Najlepiej zacząć zwiedzanie od centrum Gorlic, gdzie znajduje się kilka instalacji. Spacerując ulicami miasta można porównywać współczesny widok z tym sprzed stu lat – różnica robi wrażenie. Tam gdzie dziś stoją zwykłe kamienice i domy, kiedyś wznosiły się drewniane wieże szybów, a powietrze wypełniał zapach ropy.
Warto połączyć spacer z wizytą w Muzeum Regionalnym PTTK im. I. Łukasiewicza w Gorlicach, gdzie można zobaczyć ekspozycję poświęconą przemysłowi naftowemu. Znajdują się tam oryginalne dokumenty, przekroje geologiczne szybów oraz kolekcja archiwalnych zdjęć przedstawiających Gorlice z „naftą w tle”.
Jeśli masz więcej czasu, warto wybrać się też do pobliskiego Biecza, Libuszy czy Lipinek, gdzie również stoją instalacje projektu. Każde z tych miejsc miało swoje zakłady naftowe i swoją historię związaną z wydobyciem czarnego złota.
Nazwa rzeki Ropa nie jest przypadkowa – już w średniowieczu ludzie zauważyli, że w jej dolinie pojawiają się tłuste, czarne plamy. To właśnie stąd wzięła się nazwa, która później stała się symbolem całego regionu naftowego.
Dla kogo jest ta atrakcja
To miejsce dla osób, które lubią historię przemysłu i chcą zobaczyć, jak wyglądała Polska w czasach pierwszej naftowej gorączki. Nie trzeba być specjalistą – instalacje są przygotowane w sposób przystępny, a archiwalne fotografie mówią same za siebie.
Rodziny z dziećmi również znajdą tu coś dla siebie. Makiety szybów naftowych w naturalnej wielkości to coś, czego nie widzi się na co dzień, a porównywanie starych fotografii ze współczesnym widokiem może być ciekawą zabawą dla młodszych.
Miłośnicy fotografii docenią jakość archiwalnych zdjęć i możliwość uchwycenia kontrastu między przeszłością a teraźniejszością. To też dobry punkt wyjścia do głębszego poznania historii regionu – po zobaczeniu instalacji łatwiej zrozumieć, dlaczego Gorlice nazywane są kolebką światowego przemysłu naftowego.
Naftowa historia, która zmieniła świat
Trudno dziś sobie wyobrazić, ale w XIX wieku to właśnie ta okolica była światowym centrum przemysłu naftowego. Długie obniżenie terenu ciągnące się od Limanowej przez Gorlice, Jasło, Krosno aż po Borysław i Lwów pokryło się tysiącami szybów. Ropa wydobywana w Gorlicach oświetlała miasta w całej Europie.
Ignacy Łukasiewicz, który mieszkał i pracował w Gorlicach w latach 1853-1858, nie tylko wynalazł lampę naftową, ale także rozwinął technologię destylacji ropy. Jego wynalazek zrewolucjonizował oświetlenie – nagle stało się ono tańsze, bezpieczniejsze i dostępne dla zwykłych ludzi. Pierwsza uliczna lampa naftowa zapłonęła właśnie na ziemi gorlickiej.
Po latach prosperity przemysł naftowy w regionie zaczął zamierać. Złoża się wyczerpywały, a nowe odkrycia na Bliskim Wschodzie i w Ameryce przesunęły centrum wydobycia gdzie indziej. Z likwidowanych zakładów maszyny trafiały na złom lub do skansenów. Projekt „Pejzaż nad Ropą” przypomina te czasy i pokazuje, jak ważne było to miejsce dla rozwoju światowej cywilizacji.
Praktyczne informacje dla zwiedzających
Instalacje projektu „Pejzaż nad Ropą” są dostępne bezpłatnie przez cały rok. Znajdują się w przestrzeni publicznej – na fasadach budynków i jako wolnostojące konstrukcje – więc można je oglądać o dowolnej porze dnia.
Zwiedzanie nie wymaga wcześniejszej rezerwacji ani przewodnika, choć warto zaopatrzyć się w podstawowe informacje o historii przemysłu naftowego w regionie, żeby lepiej zrozumieć kontekst. Takie informacje można znaleźć w Muzeum Regionalnym PTTK im. I. Łukasiewicza w Gorlicach lub na stronie internetowej muzeum.
Na spacer po instalacjach warto przeznaczyć około 1-2 godzin, jeśli chcesz zobaczyć główne punkty w centrum Gorlic. Jeśli planujesz odwiedzić także lokalizacje w Bieczu, Libuszy i Lipinkach, potrzebny będzie samochód i cały dzień.
Dojazd do Gorlic jest prosty – miasto leży przy drodze krajowej nr 28 łączącej Zator z Przemyślem. Z Krakowa to około 100 km (1,5 godziny jazdy), z Nowego Sącza około 50 km (45 minut). W Gorlicach jest dworzec PKP na linii Jasło-Gorlice oraz dworzec autobusowy z połączeniami do większych miast regionu.
Najlepiej połączyć zwiedzanie instalacji z wizytą w Muzeum Regionalnym PTTK (ul. Wróblewskiego 10), gdzie można zobaczyć więcej eksponatów związanych z przemysłem naftowym. Muzeum jest czynne od wtorku do piątku w godzinach 8:00-15:00, w soboty 9:00-13:00. Bilet normalny kosztuje 8 zł, ulgowy 5 zł.
W okolicy warto też odwiedzić Skansen Przemysłu Naftowego przy kopalni Magdalena – prywatne muzeum gromadzące maszyny i urządzenia z likwidowanych zakładów naftowych. To doskonałe uzupełnienie spaceru po instalacjach projektu „Pejzaż nad Ropą”.