W trzeci weekend lipca niewielka wioska Zdynia w Beskidzie Niskim zamienia się w tętniące życiem centrum kultury łemkowskiej. Przez trzy dni kilka tysięcy ludzi zjeżdża w Bieszczady, żeby spotkać się przy symbolicznym ognisku, posłuchać muzyki, posmakować tradycyjnych potraw i po prostu być razem. To Łemkowska Watra – największy festiwal kultury łemkowskiej w Polsce, który od ponad 40 lat gromadzi Łemków z całego świata oraz wszystkich ciekawych tej niezwykłej kultury.
Watra to dużo więcej niż koncert pod chmurką. To przede wszystkim miejsce spotkań rodzinnych i przyjaciół, często rozsianych po całej Polsce i świecie w wyniku akcji „Wisła” z 1947 roku. Dla wielu Łemków to jedyna okazja w roku, żeby wrócić na ziemie przodków, usłyszeć rodzimą mowę i poczuć się częścią wspólnoty.
- autentyczna atmosfera spotkań rodzinnych
- różnorodność koncertów łemkowskich
- pokazy rzemiosła karpackiego
- literackie spotkania z autorami
- unikalne tradycje i historia Łemków
Historia Watry – od warsztatów do międzynarodowego festiwalu
Pierwsza Watra odbyła się w 1983 roku, choć wyglądała zupełnie inaczej niż dziś. To były kameralne warsztaty artystyczne zespołu „Łemkowyna” z Bielanki, które organizował Władysław Graban. Przez pierwsze lata festiwal wędrował po Łemkowszczyźnie – najpierw Czarna koło Uścia Gorlickiego (1983-1984), potem Hańczowa (1985) i Bartne (1986-1989).
Dopiero w 1990 roku Watra znalazła swój stały dom w Zdyni, a jej organizację przejęło Zjednoczenie Łemków. Od tego czasu wydarzenie systematycznie rosło. Z małych nieformalnych spotkań wyewoluowało w wielką międzynarodową imprezę artystyczną, która przyciąga 6-10 tysięcy gości rocznie.
W 2007 roku Łemkowska Watra otrzymała wyróżnienie Pro Publico Bono za Najlepsze dzieło Obywatelskie. To jedno z niewielu wydarzeń kulturalnych w Polsce, które łączy funkcję festiwalu artystycznego z misją społeczną – integracją rozproszonych po świecie potomków wysiedlonych Łemków.
Co można zobaczyć i przeżyć na Watrze
Festiwal trwa oficjalnie od piątku do niedzieli, choć wielu uczestników przyjeżdża już w czwartek i zostaje do poniedziałku. Teren Watry to 9,5 hektara w centrum Zdyni, z czego 2,5 hektara to ogrodzony teren główny z amfiteatrem, sceną z zapleczem oraz mini skansenem.
Serce festiwalu bije na scenie głównej, gdzie przez cały weekend występują zespoły łemkowskie – od tradycyjnych formacji ludowych po rockowe i popowe interpretacje łemkowskiej muzyki. Nie brakuje też gości z zagranicy, szczególnie z Ukrainy i Słowacji, gdzie również mieszkają Łemkowie.
Poza koncertami czeka tu sporo innych atrakcji. W Majsterni można zobaczyć pokazy rzemiosła karpackiego i dowiedzieć się, czym trudnili się mieszkańcy wsi w dawnych czasach. Odbywa się tam prezentacja tradycyjnych zawodów, w tym słynny przejazd wozu maziarskiego – nawiązanie do karpackich tradycji naftowych.
W Namiocie Literackim i Chyży organizowane są spotkania autorskie, prezentacje książek i panele dyskusyjne. To dobra okazja, żeby posłuchać historyków opowiadających o akcji „Wisła” czy współczesnych badaczy kultury łemkowskiej. Rozmowy bywają trudne, bo dotykają bolesnej historii, ale to właśnie tutaj toczy się ważna debata o tożsamości i przyszłości Łemków.
Dla rodzin z dziećmi – Watroczka i Spartakiada
Jeśli ktoś myśli, że festiwal to tylko muzyka i poważne dyskusje, to się myli. Dla najmłodszych przygotowano osobny program – Watroczkę, gdzie dzieci uczą się łemkowskich tańców, piosenek i zabaw. Są warsztaty plastyczne, konkursy i mnóstwo zabawy.
Odbywa się też Łemkowska Spartakiada – zawody sportowe skierowane głównie do dzieci i młodzieży. To sposób na aktywizację uczestników i popularyzację sportu wśród młodego pokolenia Łemków.
Kuchnia łemkowska – co warto spróbować
Na terenie festiwalu działa dobrze rozwinięta infrastruktura gastronomiczna. Można tu spróbować tradycyjnych potraw łemkowskich, których nie znajdzie się w zwykłych restauracjach. Warto zajrzeć do straganów z jedzeniem, żeby posmakować autentycznych smaków karpackiej kuchni.
Jedzenie to ważna część Watry – przy stołach spotykają się rodziny, nawiązują się rozmowy, zawierają przyjaźnie. Atmosfera jest swobodna i gościnna.
Zdynia – wioska w sercu Beskidu Niskiego
Sama Zdynia (po łemkowsku Ждиня – Żdynia) to niewielka wioska licząca około 220 mieszkańców, rozciągnięta wzdłuż potoku na długości trzech kilometrów. Leży w gminie Uście Gorlickie w powiecie gorlickim, blisko granicy ze Słowacją, na wysokości 500-550 metrów npm.
To malownicze miejsce otoczone górami Beskidu Niskiego, przez które przebiegają szlaki piesze i rowerowe. Nie każdy wie, że poza Watrą Zdynia słynie też z jednego z największych w Polsce zlotów motocyklowych.
Zdynia ma w sobie coś, co Łemkowie nazywają magnetyzmem tego miejsca. Może to krajobraz, może energia ludzi, którzy tu przyjeżdżają – trudno to racjonalnie wytłumaczyć. Raz do roku w lipcu ta niewielka wioska przyciąga Łemków z całego świata jak magnes.
Dla kogo jest Łemkowska Watra
Przede wszystkim dla Łemków i ich rodzin – to ich święto, czas powrotu do korzeni i spotkania z bliskimi. Ale Watra jest otwarta dla wszystkich. Przyjeżdżają tu miłośnicy kultury ludowej, etnografii, turystów spragnionych autentycznych doświadczeń, a także zwykli ciekawscy, którzy chcą poznać tę mniej znaną część polskiej mozaiki kulturowej.
Nie trzeba być Łemkiem, żeby poczuć się tu dobrze. Atmosfera jest ciepła i gościnna – w końcu gościnność to jedna z najważniejszych wartości kultury karpackiej. Warto jednak pamiętać, że to nie jest festyn czy jarmark, tylko wydarzenie o głębszym wymiarze, często bardzo osobiste dla uczestników.
Festiwal przyciąga też badaczy, studentów etnologii i antropologii oraz dziennikarzy zainteresowanych kulturą mniejszości narodowych. To doskonała okazja do poznania żywej kultury, która wciąż się rozwija, mimo trudnej historii.
Praktyczne informacje – jak zaplanować wizytę
Termin: Łemkowska Watra odbywa się co roku w trzeci lub czwarty weekend lipca. W 2026 roku zaplanowano 44. edycję na 17-19 lipca (piątek-niedziela). Wielu uczestników przyjeżdża już w czwartek wieczorem.
Wstęp: Festiwal jest bezpłatny i otwarty dla wszystkich. Nie trzeba kupować biletów ani wcześniej się zgłaszać.
Jak dojechać: Zdynia leży w południowej części województwa małopolskiego, około 20 km na południe od Gorlic. Najwygodniej dojechać samochodem – z Krakowa to około 120 km (niecałe 2 godziny). Z Gorlic jedzie się drogą w kierunku Uścia Gorlickiego, a następnie lokalną drogą do Zdyni. Dojazd komunikacją publiczną jest utrudniony – najbliższa stacja kolejowa znajduje się w Gorlicach, stamtąd trzeba korzystać z autobusów lokalnych lub taksówki.
Parking: Na czas festiwalu organizowane są dodatkowe parkingi w okolicy. Warto przyjechać wcześniej, bo w sobotę po południu, gdy frekwencja jest najwyższa, może być problem ze znalezieniem miejsca.
Nocleg: W samej Zdyni możliwości noclegowe są ograniczone. Warto szukać kwater w okolicznych miejscowościach – Uściu Gorlickim, Bartnem, Hańczowej czy Gorlicach. Wielu uczestników nocuje w namiotach na terenie festiwalu lub w okolicy – to część atmosfery Watry.
Ile czasu przeznaczyć: Minimum to jeden pełny dzień (najlepiej sobota, gdy program jest najbogatszy), ale żeby poczuć prawdziwą atmosferę Watry, warto zostać na cały weekend. Wtedy jest czas i na koncerty, i na spokojne rozmowy, i na odkrywanie okolicy.
Co zabrać: Wygodne buty (teren jest duży, dużo się chodzi), coś na zmianę na wypadek deszczu, krem z filtrem i nakrycie głowy (w lipcu w górach potrafi mocno grzać słońce). Jeśli ktoś planuje nocleg pod namiotem – odpowiedni sprzęt. Warto mieć gotówkę – nie wszędzie można płacić kartą.
Dodatkowe atrakcje w okolicy: Skoro już się jedzie w Beskid Niski, warto połączyć Watrę ze zwiedzaniem regionu. W okolicy znajdują się drewniane cerkwie wpisane na listę UNESCO (m.in. w Owczarach, Kwiatonach), malownicze szlaki turystyczne, a także inne miejscowości związane z kulturą łemkowską.