W niewielkiej wsi Szalowa, kilkanaście kilometrów na zachód od Gorlic, stoi jeden z najcenniejszych drewnianych kościołów w Małopolsce. Świątynia pod wezwaniem św. Michała Archanioła to drewniany barok w najczystszej postaci – monumentalna, trójnawowa budowla, która imituje murowane katedry, choć wykonana jest wyłącznie z drewna. Wzniesiona w latach 1739-1756, zachwyca bogactwem wystroju i śmiałością architektoniczną.
Nie każdy wie, że w kościele tym znajduje się aż 153 wizerunki aniołów i siedem przedstawień diabła – zawsze pokonanego.
- unikalna drewniana architektura barokowa
- 153 wizerunki aniołów w kościele
- dynamiczne polichromie i rzeźby
- zachwycające ołtarze z XVIII wieku
- historia związana z husarią i Augustem III
Drewniana katedra u podnóża Maślanej Góry
Kościół w Szalowej powstał w czasach, gdy Polską rządził August III Sas, a husaria wciąż była istotną siłą wojskową. Termometr rtęciowy był szczytem nowoczesności, a o maszynie parowej czy elektryczności nikt jeszcze nie słyszał. W tym kontekście budowla, która powstała w dolinie Szalówki, robi jeszcze większe wrażenie.
Za budowę świątyni odpowiadali właściciel wsi Krzysztof Jordan i miejscowy proboszcz ksiądz Wojciech Stefanowski. Architekta nie znamy z nazwiska – jego umiejętności mówią jednak same za siebie. W Muzeum Narodowym w Krakowie zachował się drewniany model kościoła, który świadczy o wysokich kwalifikacjach projektanta.
Budowla jest wyjątkowa w skali europejskiej. To drewniana imitacja monumentalnej murowanej świątyni barokowej – coś, co zwykle budowano z cegły i kamienia, tutaj powstało w konstrukcji zrębowej. Oszalowane ściany, gontowy dach, trzy nawy o układzie bazylikowym. Od zachodu dwie wieże nakryte zdwojonymi, cebulastymi hełmami. Na kalenicy ośmioboczna wieżyczka na sygnaturkę z latarnią. Wszystko z drewna.
Niektórzy zestawiają szalowską świątynię z murowanym kościołem św. Anny w Krakowie – na zasadzie kontrastu materiałów przy podobnej monumentalności form.
Co zobaczysz we wnętrzu kościoła
Wnętrze robi wrażenie od pierwszego wejrzenia. Jednolity stylowo wystrój barokowy tworzy spójną całość – polichromie iluzjonistyczne i figuralne, obrazy, rzeźby, kolumnowe ołtarze. Wszystko ze sobą współgra, tworząc dynamiczną kompozycję typową dla baroku, gdzie architektura łączy się z malarstwem i rzeźbą.
Warto zwrócić uwagę na kilka elementów:
- Belka tęczowa z malowaną i rzeźbioną dekoracją – malowidło na ścianie uzupełnia rzeźbioną grupę Ukrzyżowania
- Veraicon zawieszony pod belką tęczową, oprawiony w ośmiokątną ramę ze srebrnej blachy
- Obraz św. Jana Kantego z 1640 roku – zachowany z wyposażenia wcześniejszej, XVI-wiecznej świątyni
- Ołtarze boczne i główny z XVIII wieku
- Konfesjonały z epoki
Polichromie barokowe pokrywają ściany i sklepienia, tworząc iluzjonistyczne efekty przestrzenne. To właśnie one nadają wnętrzu wyjątkowy charakter – dynamiczny, pełen ruchu, typowo barokowy.
Anioły, diabły i patron świątyni
Ktoś skrupulatnie przeliczył wszystkie przedstawienia w kościele i wyszło, że znajduje się tu dokładnie 153 wizerunki aniołów. Diabeł pojawia się siedmiokrotnie – zawsze jako pokonany. To nieprzypadkowe zestawienie, które podkreśla zwycięstwo dobra nad złem.
Jeśli staniesz przed fasadą i spojrzysz w górę, między szczytami wież zobaczysz rzeźbę św. Michała Archanioła walczącego z diabłem. To osobliwość wyróżniająca szalowską świątynię spośród innych drewnianych kościołów. Być może zawieszono ją tutaj w obawie przed diabłami-biesami, które miały się gnieździć w pobliskich lasach – nazwy okolicznych wsi jak Biesna czy Bieśnik nie wzięły się przecież znikąd.
W dawnej Szalowej wierzono, że wiatr w dolinie Szalówki to sprawka sił nieczystych. Rzeźba archanioła na fasadzie miała chronić świątynię przed ich wpływem.
Otoczenie kościoła – kaplica, dzwonnica i stare lipy
Kościół otacza murowane ogrodzenie, a w jego obrębie znajduje się kilka ciekawych obiektów. Po północnej stronie stoi murowana barokowa kaplica Miłosierdzia Bożego z 1739 roku – obecnie pełni funkcję domu parafialnego. Obok wznosi się murowana dzwonnica.
Takie oddzielne dzwonnice często towarzyszą drewnianym świątyniom. Wznoszono je z dala od głównej budowli, aby drgania dzwonów nie naruszały delikatnej konstrukcji drewnianych wież. To praktyczne rozwiązanie, które chroniło kościół przed uszkodzeniami.
Wrażenie robią też olbrzymie lipy rosnące wokół świątyni – zapewne niewiele młodsze od samego kościoła. Teren wokół to dawny cmentarz przykościelny z zachowanym starym drzewostanem.
Historia miejsca – od XIII wieku do dziś
Wieś Szalowa istniała już w XIII wieku. Po raz pierwszy wzmiankowano ją w dokumentach w 1346 roku, a parafię erygowano w 1375 roku. Obecność kościoła potwierdzają źródła dopiero z XVI wieku – z wyposażenia tamtej świątyni zachował się wspomniany obraz św. Jana Kantego.
Obecny kościół to już trzecia świątynia w tym miejscu. Pierwsza zaginęła bez śladu, druga służyła wiernym w XVI wieku. Budowla, którą możemy podziwiać dziś, powstała w połowie XVIII wieku i przetrwała do naszych czasów w niemal nienaruszonym stanie.
W 1930 roku kościół wpisano do rejestru zabytków. To żywa parafia – nie muzeum, lecz miejsce kultu, które służy lokalnej wspólnocie od prawie 300 lat.
Dla kogo to miejsce i jak je zwiedzić
Kościół w Szalowej to pozycja obowiązkowa dla miłośników drewnianej architektury sakralnej i sztuki barokowej. Zainteresuje też osoby szukające mniej znanych zabytków z dala od turystycznych szlaków. Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z wycieczkę po okolicy – w pobliskiej Łużnej znajduje się największy cmentarz wojenny z I wojny światowej w Galicji.
Świątynia pełni funkcję kościoła parafialnego, więc zwiedzanie możliwe jest przede wszystkim podczas mszy świętych lub po wcześniejszym uzgodnieniu z parafią. Warto skontaktować się z probostwem, by umówić się na wizytę – szczególnie jeśli zależy nam na spokojnym obejrzeniu wnętrza i wysłuchaniu opowieści o historii miejsca.
Na zwiedzanie samego kościoła wystarczy około 30-45 minut, choć warto poświęcić więcej czasu, by spokojnie przyjrzeć się detalom polichromii i wyposażenia. Jeśli doliczyć spacer po okolicy i wizytę w pobliskiej kaplicy, można zaplanować godzinną przerwę w podróży.
Jak dojechać do Szalowej
Szalowa leży w gminie Łużna, około 15 kilometrów na zachód od Gorlic. Kościół znajduje się w centrum wsi, po północnej stronie drogi prowadzącej ze Stróż przez Szalową do Łużnej. Z Gorlic dojazd zajmuje około 20 minut samochodem, z Tarnowa niecałą godzinę.
Parking można znaleźć przy drodze w pobliżu kościoła. Miejsce jest dobrze oznaczone i widoczne z głównej trasy. Dla osób podróżujących komunikacją publiczną dostępne są autobusy z Gorlic i Tarnowa – przystanek znajduje się w centrum wsi, kilkaset metrów od świątyni.
Adres: Szalowa 14, 38-331 Szalowa. Kościół wpisany do rejestru zabytków pod numerem KS.A. 553 dec. 353/30.