Cerkiew Nowica

W dolnej części niewielkiej wsi Nowica, na wysokiej skarpie nad potokiem Przysłup, stoi drewniana cerkiew św. Paraskewy. To jeden z lepiej zachowanych przykładów łemkowskiej architektury sakralnej w Beskidzie Niskim – budowla z połowy XIX wieku, która przetrwała burzliwe dzieje regionu i do dziś służy grekokatolickiej wspólnocie.

Cerkiew wznosi się w krajobrazie, który od wieków był domem dla Łemków. Choć sama wieś liczy dziś zaledwie kilkadziesiąt domów i sprawia wrażenie odciętej od świata, to właśnie tu zachowało się coś, co w wielu innych miejscach Łemkowszczyzny zniknęło – autentyczna atmosfera i żywa tradycja.

Drewniana świątynia z tradycjami łemkowskimi

Cerkiew powstała najprawdopodobniej w latach 1842-1843, w okresie schyłkowym charakterystycznego dla tych terenów stylu zachodnio-łemkowskiego. To budowla zrębowa, trójdzielna – składa się z prezbiterium zamkniętego trójbocznie, prostokątnej i poszerzonej nawy oraz przylegającej do niej wieży.

Ściany obite są gontem, który nadaje całej konstrukcji ciepły, naturalny wygląd. Dachy pokrywa blacha, a nad prezbiterium i nawą wznoszą się małe wieżyczki z pozornymi latarniami. Wieża ma pochyłe ściany i konstrukcję słupowo-ramową, a zwieńczona jest blaszanym dachem namiotowym. Pod wieżą znajduje się niewielki babiniec – przestrzeń tradycyjnie przeznaczona dla kobiet podczas nabożeństw.

Proporcje budowli, sposób wykonania detali architektonicznych i całościowa kompozycja pokazują, jak w XIX wieku ewoluował styl łemkowskich cerkwi. To już nie monumentalne budowle z wcześniejszych stuleci, ale skromniejsze, bardziej kameralne obiekty – dostosowane do możliwości niewielkich wiejskich wspólnot.

Wnętrze pełne historii

Przekraczając próg cerkwi, wchodzi się do przestrzeni, w której czas jakby się zatrzymał. Między nawą a prezbiterium stoi pełny ikonostas z końca XVIII wieku – ściana ikon oddzielająca część przeznaczoną dla wiernych od sanktuarium. To starszy element niż sama cerkiew, prawdopodobnie przeniesiony z wcześniejszej świątyni.

W prezbiterium uwagę przykuwa XVIII-wieczny ołtarz główny. W nawie znajduje się późnobarokowy ołtarz boczny z drugiej połowy XVIII stulecia, ozdobiony ikonami przedstawiającymi Matkę Boską z Dzieciątkiem oraz św. Jana Chrzciciela. Ściany pokrywa polichromia wykonana w 1927 roku – stosunkowo świeża warstwa malowideł, która jednak już sama w sobie ma niemal sto lat.

W Nowicy urodził się Bohdan Ihor Antonycz (1909-1937), znany poeta ukraiński pochodzenia łemkowskiego. Przy greckokatolickiej kaplicy Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej stoi poświęcona mu tablica pamiątkowa.

Historia naznaczona wysiedleniami

Losy cerkwi w Nowicy to odzwierciedlenie dramatycznych wydarzeń, które dotknęły całą Łemkowszczyznę. Po akcji „Wisła” w 1947 roku, gdy Łemków wysiedlono z ich rodzinnych stron, cerkiew funkcjonowała jako kościół filialny parafii w Uściu Gorlickim. Przez lata stała niemal pusta, pozbawiona swojej naturalnej wspólnoty.

Przełom nastąpił po 1956 roku, gdy część dawnych mieszkańców wróciła do wsi. Zaczęto odprawiać dla nich nabożeństwa greckokatolickie, początkowo sporadyczne. Dopiero w latach osiemdziesiątych XX wieku cerkiew przeszła na wyłączne użytkowanie grekokatolików. Dziś istnieje tu formalnie parafia greckokatolicka, choć księża dojeżdżają na nabożeństwa z Gorlic.

Cmentarz i dawna kostnica

Przy cerkwi znajduje się cmentarz, który sam w sobie zasługuje na uwagę. Zachowało się tu kilka ciekawych nagrobków oraz zrębowy budyneczek dawnej kostnicy – małej konstrukcji, która kiedyś służyła do przechowywania szczątków. To kolejny element tradycyjnej architektury drewnianej, dziś rzadko spotykany.

Spacer po cmentarzu pozwala poczuć ciągłość pokoleń. Niektóre nagrobki pamiętają czasy sprzed wysiedleń, inne należą do tych, którzy wrócili i odbudowywali wspólnotę od podstaw.

Nowica – wieś łyżkarzy i poetów

Nowica wraz z sąsiednim Przysłupiem przez dziesięciolecia słynęła z wyrobu drewnianych łyżek. Tradycja ta przetrwała do dziś – w niektórych domach wciąż można kupić ręcznie rzeźbione łyżki. W okresie międzywojennym rzemiosło to było szczególnie rozwinięte i stanowiło ważne źródło utrzymania dla mieszkańców.

We wsi zachowało się też wiele łemkowskich chyż – tradycyjnych drewnianych domów, które wraz z cerkwią tworzą spójny krajobrazowo zespół zabudowy. To rzadkość w regionie, gdzie wiele wsi straciło swój pierwotny charakter.

Co roku 28 sierpnia w greckokatolickiej kaplicy Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej odbywa się odpust, który gromadzi Łemków z bliższych i dalszych okolic. To ważne wydarzenie dla całej społeczności.

Dla kogo to miejsce?

Cerkiew w Nowicy to przede wszystkim cel dla osób zainteresowanych drewnianą architekturą sakralną i kulturą Łemków. Nie jest to miejsce masowej turystyki – brak tu rozbudowanej infrastruktury, przewodników na miejscu czy punktów informacyjnych. To raczej przystanek na szlaku przez Beskid Niski dla tych, którzy chcą zobaczyć autentyczne miejsca, nie przygotowane specjalnie dla turystów.

Warto połączyć wizytę z wędrówką po okolicy. Nowica leży nad potokiem Przysłup, który wpada do zalewu Klimkówka, a nad wsią góruje masyw Magury Małastowskiej. To teren doskonały na spokojne piesze wycieczki z dala od tłumów.

Rodziny z małymi dziećmi mogą mieć trudności – teren jest pagórkowaty, a sama cerkiew to obiekt do zwiedzania raczej dla starszych dzieci zainteresowanych historią i architekturą. Miłośnicy fotografii znajdą tu natomiast wiele interesujących kadrów – zarówno samą cerkiew, jak i otaczający ją krajobraz.

Informacje praktyczne

Cerkiew znajduje się w dolnej części wsi Nowica, w gminie Uście Gorlickie, w powiecie gorlickim. Dojazd samochodem z Gorlic zajmuje około 20-30 minut. Trzeba jechać w kierunku Uścia Gorlickiego, a następnie skręcić w kierunku Nowicy. Droga jest asfaltowa, choć wąska i kręta – typowa dla beskidzkich wsi.

Cerkiew zwykle jest zamknięta. Nabożeństwa odbywają się nieregularnie, gdy przyjeżdża ksiądz z Gorlic. Jeśli zależy komuś na zwiedzeniu wnętrza, warto wcześniej skontaktować się z parafią greckokatolicką w Gorlicach i zapytać o możliwość udostępnienia obiektu. Czasem klucze mają lokalni mieszkańcy.

Wstęp do cerkwi jest bezpłatny, choć jeśli uda się ją zwiedzić, warto zostawić ofiarę na utrzymanie zabytku.

Na zwiedzenie samej cerkwi i spacer po cmentarzu wystarczy 20-30 minut. Jeśli ktoś chce pospacerować po wsi, zobaczyć łemkowskie chyże i poczuć atmosferę miejsca, warto zarezerwować godzinę lub więcej. Nowica to nie jest cel na cały dzień, ale doskonale wpisuje się w trasę obejmującą kilka cerkwi w Beskidzie Niskim.

W okolicy warto zobaczyć również inne drewniane cerkwie – w Kwiatonowicach, Bartnem czy Kotani. Szlak architektury drewnianej Małopolski obejmuje wiele takich obiektów, a każdy ma swoją unikalną historię i charakter.