Drewniana cerkiew w Krempnej to jeden z tych obiektów, które potrafią zaskoczyć nawet osoby obojętne na zabytkową architekturę. Stoi tu od końca XVIII wieku, przetrwała pożary, wojny i wysiedlenia, a dziś – po gruntownym remoncie – wygląda jak wyjęta z dawnych czasów. Trzy baniaste hełmy pokryte gontem, zrębowa konstrukcja i autentyczne wnętrze z kompletnym ikonostasem sprawiają, że to miejsce warto odwiedzić nawet przy dłuższym objęździe.
Krempna leży w Beskidzie Niskim, przy samym wejściu do Magurskiego Parku Narodowego. To duża wieś, która kiedyś była centrum łemkowskiego życia religijnego i gospodarczego – w XIX wieku działało tu główne zaplecze kamieniarstwa na Łemkowszczyźnie.
- autentyczne wnętrze z kompletnym ikonostasem
- zachwycająca drewniana architektura
- historia sięgająca XV wieku
- bliskość Magurskiego Parku Narodowego
- unikalne połączenie tradycji katolickiej i unickiej
Historia cerkwi – od XVIII wieku do dziś
Obecna świątynia powstała w latach 1778-1782, choć daty nie są do końca pewne. Na drewnianym gzymsie nad przedsionkiem widnieje rok 1778, a na tablicy fundacyjnej przy wejściu – 1782. Badania z 2007 roku wykazały, że budowla nie jest jednorodna. Najstarszym elementem jest prawdopodobnie wieża, która mogła pochodzić jeszcze z początku XVIII wieku i być częścią wcześniejszej cerkwi.
Tablica fundacyjna podaje, że nową świątynię wzniesiono na miejscu starej, która stała 275 lat. Budowę wsparł finansowo książę Karol Radziwiłł, ówczesny kolator. Wykorzystano przy tym materiały z poprzedniej cerkwi, co było wtedy powszechną praktyką.
Pierwsza wzmianka o parafii prawosławnej w Krempnej pochodzi już z 1507 roku, co czyni to miejsce jednym z najstarszych ośrodków religijnych na zachodniej Łemkowszczyźnie.
Po I wojnie światowej, gdy znaczna część Krempnej spłonęła podczas przejścia frontu w 1915 roku, cerkiew cudem ocalała. Kolejne dramatyczne chwile przyszły po 1947 roku, gdy w ramach Akcji Wisła wysiedlono stąd ludność łemkowską. Świątynia przeszła na własność Skarbu Państwa i zaczęła być użytkowana przez Kościół rzymskokatolicki.
Ciekawym epizodem była postać księdza Jana Wysoczańskiego – greckokatolickiego proboszcza, który pozostał w Krempnej i po wysiedleniu Łemków odprawiał nabożeństwa w obrządku łacińskim dla polskich osadników. Po 1956 roku, gdy część Łemków wróciła, wrócił do obrządku unickiego. Wspólne użytkowanie świątyni przez katolików i unitów prowadziło do napięć, co władze komunistyczne wykorzystały jako pretekst do zamknięcia cerkwi. Zwrócono ją dopiero w 1971 roku.
Architektura – klasyka łemkowskiego budownictwa
Cerkiew reprezentuje typ zachodniołemkowski – najbardziej rozpoznawalny styl drewnianej architektury sakralnej z tego regionu. Charakteryzują go wieże o konstrukcji słupowo-ramowej z pochyłymi ścianami, trójdzielny układ wnętrza i zróżnicowana wysokość poszczególnych części.
Budowla składa się z trzech członów: babińca (przedsionka), nawy i prezbiterium. Każdy z nich nakryty jest baniastym hełmem zwieńczonym krzyżem. Nad babińcem wznosi się wieża z izbicą – pomieszczeniem dla dzwonów. Wokół wieży biegnie zachata, czyli drewniany ganek. Przy prezbiterium dobudowano zakrystię.
Konstrukcja jest zrębowa, czyli ściany zbudowano z poziomo ułożonych bali łączonych w narożnikach. Cała świątynia pokryta jest gontem – drewnianymi płytkami, które zastąpiły blachę dopiero podczas remontu w 2007 roku. To właśnie ta zmiana przywróciła cerkwi autentyczny wygląd.
W czasie remontu w 2007 roku zawaliła się środkowa kopuła, co znacznie skomplikowało prace. Udało się jednak nie tylko ją odbudować, ale też wyprostować przechylone banie, których nachylenie wcześniej tłumaczono… nieudolnością budowniczego.
Co zobaczysz w środku
Wnętrze cerkwi zachowało się w bardzo dobrym stanie. Największą wartość stanowi kompletny ikonostas – ściana ikon oddzielająca nawę od prezbiterium. Namalował go w latach 1835-1836 malarz Krasucki z Przemyśla. Po remoncie z 2007 roku wszystkie ikony zostały odrestaurowane.
Ikonostas w Krempnej to nie tylko wartość artystyczna – to też kompletność układu, która w wielu innych cerkwiach nie przetrwała. Można tu zobaczyć całą strukturę: od dolnego rzędu z ikonami lokalnymi, przez rząd świąteczny, aż po rzędy prorockie i apostolskie. W centrum – tradycyjnie – Królewskie Wrota prowadzące do ołtarza.
Oprócz ikonostasu zachowały się inne elementy wyposażenia: stare ławki, polichromie na belkach stropowych, a także drewniane tablice z napisami fundacyjnymi, które pozwalają prześledzić historię świątyni.
Dla kogo to miejsce
Cerkiew w Krempnej to punkt obowiązkowy dla miłośników drewnianej architektury i historii regionu. Wpisana na Szlak Architektury Drewnianej województwa podkarpackiego, stanowi jeden z najlepiej zachowanych przykładów budownictwa łemkowskiego.
Miejsce spodoba się też osobom szukającym spokoju – cerkiew stoi nieco z boku głównej drogi, w otoczeniu starych drzew i zieleni. To dobry punkt na krótki postój podczas wędrówki po Beskidzie Niskim lub zwiedzania Magurskiego Parku Narodowego, którego siedziba dyrekcji znajduje się właśnie w Krempnej.
Rodziny z dziećmi też znajdą tu coś dla siebie, zwłaszcza jeśli połączą wizytę z odwiedzinami pobliskiego cmentarza wojennego z I wojny światowej lub szlakami w Magurskim Parku Narodowym.
Informacje praktyczne – jak zwiedzać
Cerkiew funkcjonuje obecnie jako kościół filialny parafii rzymskokatolickiej pw. św. Maksymiliana Kolbe w Krempnej. Oznacza to, że obiekt jest nadal użytkowany sakralnie, więc warto zachować odpowiedni szacunek podczas zwiedzania.
Godziny otwarcia: Cerkiew jest zazwyczaj otwarta w godzinach przedpołudniowych i popołudniowych, ale nie ma stałych godzin zwiedzania. Najlepiej przyjechać w weekend lub skontaktować się wcześniej z parafią. Nabożeństwa odbywają się nieregularnie – głównie w nowym murowanym kościele parafialnym wybudowanym w 2004 roku.
Wstęp: Wstęp do cerkwi jest bezpłatny, choć warto zostawić ofiarę na utrzymanie zabytku.
Jak dojechać: Krempna leży przy drodze wojewódzkiej 992. Z Nowego Żmigrodu (około 15 km) trzeba skręcić z drogi 993 zgodnie z drogowskazami „Krempna”. W samej wsi należy skręcić w lewo w kierunku Polan. Cerkiew znajduje się około 350 metrów od skrzyżowania, po lewej stronie drogi, cofnięta o około 100 metrów w głąb terenu. Jest dobra widoczność i można zaparkować przy drodze.
Ile czasu: Na spokojne zwiedzanie cerkwi i jej okolic wystarczy 30-45 minut. Jeśli planuje się też wizytę na cmentarzu wojennym lub spacer po okolicy, warto zarezerwować godzinę-półtorej.
Co jeszcze zobaczyć w okolicy
W samej Krempnej znajduje się cmentarz wojenny z I wojny światowej – jeden z wielu w tym regionie, który mocno ucierpiał podczas walk w 1915 roku. Warto też zajrzeć do siedziby Magurskiego Parku Narodowego, gdzie można uzyskać informacje o szlakach turystycznych.
W pobliskiej Kotani (kilka kilometrów od Krempnej) stoi kolejna drewniana cerkiew – również greckokatolicka, wybudowana lub przebudowana na przełomie XVIII i XIX wieku. Jest całkowicie pokryta gontem i wyposażona w unikatowe ikony z XVII i XVIII wieku.
Magurski Park Narodowy oferuje kilka ciekawych szlaków pieszych prowadzących przez dziewicze lasy bukowe i jodłowe. To jeden z najmniej znanych parków narodowych w Polsce, co oznacza spokój i brak tłumów nawet w sezonie letnim.
Krempna była w XIX wieku głównym ośrodkiem kamieniarstwa na Łemkowszczyźnie – ślady tej tradycji można dostrzec w licznych kamiennych nagrobkach na lokalnych cmentarzach.
Cerkiew w Krempnej to miejsce, które łączy wartość historyczną z autentycznością. Po remoncie z 2007 roku odzyskała pierwotny wygląd, ale nie straciła ducha – nadal jest miejscem kultu, nie tylko muzealnym eksponatem. Dla osób podróżujących po Beskidzie Niskim to punkt, który warto wpisać w plan zwiedzania.